در آيه شريفه اختصار گويى شده ، آن هم نوعى اختصار گويى كه شبيه به دفع توهم است ، تقدير آيه چنين است : « ان الذين كفروا و كذبوا بآياتنا ، و زعموا ان اموالهم و اولادهم تغنيهم من اللَّه » آنهايى كه كافر شدند و آيات ما را تكذيب كردند و پنداشتند كه اموال و اولادشان از خدا بىنيازشان مىكند چه اشتباهى كردند زيرا هيچ چيز در هيچوقت آنها را از خداى سبحان بىنياز نمىكند . اين معنا را آيه بعدى روشن مىسازد . * ( « وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ » ) * . كلمه « وقود » به معناى هر چيزى است كه با آن آتش را برافروخته و شعله ور سازند ، و اين آيه شريفه شبيه آيه : « فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ » « 1 » و آيه : « إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه حَصَبُ جَهَنَّمَ » « 2 » است ، چون در آيه مورد بحث مىفرمايد انسان آتش افروز دوزخ است ، و در دومى مىفرمايد انسان و سنگ وسيله افروخته شدن دوزخ است ، و در سومى مىفرمايد شما و هر چه به جز خدا مىپرستيد هيزم دوزخيد ، و ما در ذيل آيه 24 سوره بقره در سابق اين معنا را تا حدودى بيان كرديم . و اگر در آيه مورد بحث مطلب را در قالب جمله اسميه آورد ، و اين جمله اسميه را با اسم اشاره آغاز كرد ، آن هم اشاره اى كه مخصوص راه دور است ، و نيز اگر بين مبتدا و خبر ضمير فصل ( هم ) را قرار داد ، و كلمه « وقود » را به كلمه « نار » اضافه كرد ، و نفرمود : « اولئك هم وقود » همه اينها براى اين بود كه انحصار را برساند ، و لازمه اين حصر اين است كه تكذيب كنندگان از كفار ، اصل در عذاب ، و افروخته شدن آتشند ، و ديگران به آتش آنان مىسوزند . مؤيد اين نكته آيه اى است كه در سوره انفال بيان مىشود ، و در آن مىفرمايد « لِيَمِيزَ اللَّه الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ، وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَه عَلى بَعْضٍ » « 3 » . * ( « كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ . . . » ) * كلمه « دأب » بطورى كه اهل لغت گفته‌اند به معناى روش دائمى است ، و در جاى ديگر قرآن اين كلمه در مورد حركت دائمى خورشيد و ماه به كار رفته ، فرموده : « وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ » « 4 » و از همين جهت عادت هميشگى را هم دأب مىگويند ، چون

--> ( 1 ) سوره بقره آيه 24 . ( 2 ) سوره انبيا آيه 98 . ( 3 ) همه اينها براى اين است كه خبيث از طيب جدا شود ، و همه خبيثها را روى هم گذاشته انباشته گردند ، آن گاه همه را در آتش افكند . ( سوره انفال آيه 37 ) . ( 4 ) سوره ابراهيم آيه 33 .